28 қазандағы Жолдауында Қазақстан Президенті бизнеске түсетін әкімшілік жүктеменің әлі де жоғары екеніне назар аударды. 2026 жылдың бірінші жартыжылдығында жеке кәсіпкерлер жасаған құқық бұзушылықтар саны 34%-ға азайғанымен, салынған айыппұлдардың жалпы сомасы шамамен 11%-ға өскен, деп хабарлайды 24KZ.
Сонымен қатар жоспардан тыс тексерулер саны ондаған есе артқаны айтылды. Осыған байланысты Мемлекет басшысы 2027 жылдан бастап микро және шағын бизнесті тексеруге үш жылдық мораторий енгізу мүмкіндігін қарастыруды ұсынды. Qazaq Expert Club сарапшысы, қаржыгер Венера Жаналинаның пікірінше, мұндай статистикалық өзгерістердің себептерін анықтап қана қоймай, мораторийдің кәсіпкерлер шығынын іс жүзінде қаншалықты азайтатынын да бағалау маңызды.
Құқық бұзушылықтар саны азайса да, айыппұлдардың жалпы сомасы неге өсіп жатыр?
Әкімшілік айыппұлдардың номиналды сомасының өсуіне әсер еткен факторлардың бірі – айлық есептік көрсеткіштің (АЕК) 2025 жылғы 3 932 теңгеден 2026 жылы 4 325 теңгеге дейін, яғни шамамен 10%-ға ұлғаюы. Мысалы, 10 АЕК мөлшеріндегі айыппұл 39 320 теңгеден 43 250 теңгеге дейін автоматты түрде өсті. Ал айыппұлдың АЕК-пен есептелетін мөлшері өзгерген жоқ.
Finprom деректеріне сәйкес, 2026 жылдың бірінші жартыжылдығында жеке кәсіпкерлерге салынған айыппұлдардың жалпы сомасы 10,8%-ға, яғни 2 857,2 млн теңгеден 3 165,3 млн теңгеге дейін өскен. Алайда айыппұлдардың жалпы сомасын шартты түрде 2025 жылғы АЕК мөлшерімен қайта есептегенде, өсім небәрі 0,7% шамасында болады.
Бұл ақшалай санкцияларды талдау кезінде есептік көрсеткіштің өзгеруін ескеру қаншалықты маңызды екенін көрсетеді. Дегенмен мұндай қайта есептеу АЕК өсімінің нақты үлесін анықтауға мүмкіндік бермейді. Өйткені айыппұлдардың барлығы бірдей АЕК негізінде есептелмейді, сондай-ақ ақшалай өндіріп алулардың саны мен құрылымы да өзгерген.
Сонымен қатар тағы бір үрдіс назар аудартады. Тіркелген құқық бұзушылықтардың жалпы саны 34%-ға қысқарғанына қарамастан, тағайындалған ақшалай айыппұлдар саны шамамен 2%-ға, яғни 24 мыңнан 24,5 мыңға дейін өскен. Ал ескертулер саны 51,9 мыңнан 22,6 мыңға дейін азайған.
Нәтижесінде, Finprom деректері бойынша, әкімшілік жауапкершілікке тартылған жеке кәсіпкерлердің арасында айыппұл салынғандардың үлесі 31,6%-дан 52%-ға дейін артқан.
Алайда бұл бірдей құқық бұзушылықтар үшін кәсіпкерлерге ескерту жасаудың орнына айыппұл жиірек салына бастады дегенді міндетті түрде білдірмейді. Тіркелген құқық бұзушылықтардың құрылымы да айтарлықтай өзгерген. Атап айтқанда, салық есептілігі мен жекелеген құжаттарды ұсынбауға байланысты құқық бұзушылықтар саны шамамен 26 мыңнан 518 жағдайға дейін қысқарған. Осындай ірі санаттардың біріндегі елеулі төмендеу ескертулер мен ақшалай айыппұлдардың жалпы арақатынасына айтарлықтай әсер етуі мүмкін.
Бұдан бөлек, құқық бұзушылықтардың әртүрлі санаттары бойынша айыппұл сомалары біркелкі өзгермеген. Жалпы номиналды өсімге ең үлкен үлесті сауда және қаржы саласы қосты. Бұл салада айыппұлдар сомасы 57,9%-ға, яғни 383 млн теңгеден 605 млн теңгеге дейін өскен. Өсім 221,9 млн теңгені немесе жалпы таза өсімнің шамамен 72%-ын құрады. Атап айтқанда, алкоголь өнімдерін өткізуге қатысты заңнама талаптарын бұзғаны үшін салынған айыппұлдар сомасы 173,1 млн теңгеге артқан.
Осылайша, айыппұлдардың жалпы сомасының 10,8%-ға өсуін АЕК мөлшерінің ұлғаюын, ақшалай өндіріп алулар санының аздап артуын және құқық бұзушылықтар құрылымындағы елеулі өзгерістерді ескере отырып бағалау қажет. АЕК негізінде шартты түрде қайта есептегенде, айыппұлдардың жиынтық сомасы іс жүзінде өзгермеген. Алайда әкімшілік жазалар арасындағы ақшалай санкциялардың үлесі айтарлықтай артқан.
Менің ойымша, бұл нәтижелер Президент көтерген бизнеске түсетін әкімшілік жүктеме мәселесінің өзектілігін төмендетпейді, керісінше, оның мәнін нақтырақ түсінуге мүмкіндік береді. Негізгі мәселе айыппұлдардың номиналды сомасының өсуінде ғана емес, қолданыстағы мемлекеттік бақылау жүйесінің кәсіпкерлерге қаншалықты қосымша қаржылық және әкімшілік шығын жүктейтінінде.
Сондықтан ұсынылып отырған мораторийдің тиімділігін тек қысқартылған тексерулер санымен ғана емес, бизнестің заңнама талаптарын орындауға жұмсайтын нақты шығындарының азаюымен, санкциялардың мөлшерлестігімен және мемлекеттік реттеудің болжамдылығымен бағалау қажет.
Жаңа мораторий қаншалықты тиімді болуы мүмкін?
Мораторийді Президент белгілеген бақылау-қадағалау жүйесін қайта жаңғырту және цифрлық реттеуге көшу міндеттері аясында қарастырған маңызды. Бұл ретте цифрландыру әкімшілік рәсімдерді жеңілдетумен, бірін-бірі қайталайтын талаптарды жоюмен және мемлекеттік бақылаудың ашықтығын арттырумен қатар жүруі тиіс.
Бақылаудың қарқындылығы құқық бұзушылықтардың сипаты мен ықтимал салдарына қарай анықталатын тәуекелге бағдарланған тәсілге, сондай-ақ санкциялардың мөлшерлестігіне ерекше назар аудару қажет.
Атап айтқанда, елеулі теріс салдарға әкелмеген формалды құқық бұзушылықтар үшін айыппұл қолдану тәртібін қайта қарастырған жөн. Мысалы, статистикалық есептілікті тапсыру мерзімін аз ғана уақытқа өткізіп алудың өзі алғашқы құқық бұзушылық кезінде ақшалай айыппұл салуға әкеледі.
Менің ойымша, мұндай жағдайларда алдымен ескерту жасап, белгіленген мерзім ішінде құқық бұзушылықты түзетуге мүмкіндік беру қажет. Ал айыппұлдарды, ең алдымен, талаптар қайталап немесе қасақана орындалмаған жағдайда қолданған дұрыс. Бұл адал кәсіпкерлерге шамадан тыс қаржылық қысым жасамай, есептілік тәртібін сақтауға мүмкіндік береді.
Осылайша, мораторийдің тиімділігін нақты экономикалық нәтижелер арқылы бағалаған дұрыс. Атап айтқанда, кәсіпкерлердің әкімшілік талаптарды орындауға жұмсайтын қаражаты мен уақытының қысқаруы, шаруашылық қызметті негізсіз шектеу жағдайларының азаюы және мемлекеттік реттеудің болжамдылығының артуы негізгі көрсеткіштер болуы тиіс.
Автор: Венера Жаналина, Qazaq Expert Club сарапшысы, қаржыгер
Тегтер #24жаңалықтар #24KZ #жолдау 2026 #сарапшы #бизнес #ШОБPhone: +7 (7172) 757 485
E-Mail: 24kz@khabar.kz