2024 жылы Қазақстан полициясына отбасылық-тұрмыстық зорлық-зомбылыққа қатысты шамамен 100 мың хабарлама түсті. 72 мың қорғау нұсқамасы шығарылып, соттар құқық бұзушылардың мінез-құлқына қатысты шамамен 16 мың ерекше талап белгіледі, деп хабарлайды «24KZ».
Тұрмыстық зорлық-зомбылық үшін жауапкершілік күшейтілгеннен кейін мемлекеттік органдар оң үрдісті атап өтуде: отбасылық-тұрмыстық саладағы кісі өлтіру және ауыр қылмыстар саны азайып, ондаған мың агрессор жауапкершілікке тартылды.
Алайда, Qazaq Expert Club-тың шақырылған сарапшысы, судья Динара Құйқабаеваның айтуынша, ресми статистика мемлекетке белгілі болған жағдайларды ғана көрсетеді.
«Көп жағдайда іс сотқа жеткенше бірнеше ай, кейде тіпті бірнеше жыл психологиялық қысым, қорқыту, қорлау және қайталанатын зорлық-зомбылық жалғасады. Іс материалдары сотқа түскен кезде мемлекет көбіне ұзақ уақыт бойы жалғасып келген мәселе туралы алғаш рет біледі», – дейді ол.
Әрбір резонансты істен кейін қоғам бір сұрақты қайта-қайта қояды: «Неліктен әйел ертерек кетпеді?» Судьяның пікірінше, дәл осы сұрақ қоғамдық талқылауды көбіне басқа арнаға бұрып жібереді.
«Жылдар бойы жұмыс істеп келе жатып, «Маған зорлық-зомбылық жағдайында өмір сүру ұнайтын» деген бірде-бір әйелді естіген емеспін. Ал «Балаларым үшін қорықтым», «Баратын жерім болмады», «Отбасымды жалғыз асырай алмаймын» деген сөздерді талай рет естідім.
Сондықтан «Неліктен кетпеді?» дегеннен гөрі, зорлық-зомбылық неліктен сонша уақыт жалғасты және айналасындағылар мұны неге байқамады немесе араласуды жөн көрмеді деген сұрақты қойған дұрыс», – дейді Құйқабаева.
Судьяның айтуынша, ең жиі кездесетін қателіктің бірі – тұрмыстық зорлық-зомбылық ұрып-соғудан басталады деп ойлау.
Іс жүзінде физикалық агрессия көбіне ұзаққа созылған процестің соңғы кезеңіне айналады.
Алдымен бақылау, қызғаныш пен тыйымдар пайда болады. Кейін телефонды тексеру, достарымен және туыстарымен араласуға шектеу қою, жұмыс істеуге тыйым салу, ақшаны бақылау, үнемі қорлау және психологиялық қысым басталады. Біртіндеп адам оқшауланып, өзіне деген сенімін жоғалтады және өз күшіне күмәндана бастайды.
«Маған жоғары білімді, өте ақылды бір әйелдің сөзі ерекше есте қалды. Күйеуі жылдар бойы оны «ақымақсың, ештеңеге жарамайсың» деп сендірген. Уақыт өте келе ол бұған өзі де сене бастағандықтан, әріптестері мен көршілерінің мақтауын қабылдай алмайтын жағдайға жеткен.
«Ертерек кету керек еді» деген кеңес жәбірленушінің қандай психологиялық жағдайда болғанын ескермейді. Көп жағдайда адам өз өмірін өзгерте алатынына өзі де сенбейді», – дейді судья.
Құйқабаеваның байқауынша, адамды агрессордың қасында ұстап тұратын бір ғана себеп болмайды. Әдетте бірнеше фактор қатар әсер етеді: ажырасқаннан кейін зорлық-зомбылық күшейіп кетеді деген қорқыныш, қаржылық тәуелділік, жеке баспананың болмауы, балалар алдындағы жауапкершілік, туыстардың қысымы, ажырасуға қатысты қоғамдық айыптау және серіктесі өзгереді деген үміт.
«Әсіресе, «Мен отбасымды сақтағым келді» деген сөзді жиі еститінмін. Көптеген әйелдер қауіпсіздік те, сыйластық та, өзін-өзі құрметтеу де қалмаған қарым-қатынасты сақтауға жылдар бойы өздерін жауапты санайды», – дейді сарапшы.
Көп жағдайда бетбұрыс сәті өз өмірі мен денсаулығына немесе балаларының өмірі мен денсаулығына нақты қауіп төнгенін түсінген кезде келеді. Кейде шешім балалар болып жатқан жағдайдың куәгеріне айналғанда немесе өздері де оның құрбаны болғанда қабылданады.
Көп жағдайда тұйық шеңберден шығуға жақын адамның қолдауы, дағдарыс орталығының көмегі, психологтың немесе заңгердің кеңесі, полицияның дер кезінде араласуы көмектеседі.
«Ең қауіптісі – жағдай өздігінен өзгереді деп күту. Зорлық-зомбылық араласусыз өте сирек тоқтайды. Адам неғұрлым ертерек көмек сұраса, ауыр салдардың алдын алу мүмкіндігі соғұрлым жоғары болады», – деп атап өтті Құйқабаева.
Судьяның айтуынша, оқиғадан кейін адамның қалай әрекет ететіні де үлкен маңызға ие.
«Өкінішке қарай, көп адам дәлелдемелер туралы іс сотқа түскен кезде ғана ойлана бастайды. Алайда оқиғадан кейінгі алғашқы сағаттар мен күндер шешуші мәнге ие болуы мүмкін», – дейді Динара Құйқабаева.
Жәбірленушілер әрдайым дер кезінде медициналық көмекке жүгініп, дене жарақаттарын тіркеу үшін сот-медициналық сараптамадан өте бермейді. Ал дәл осы құжаттар келтірілген зиянның сипатын объективті түрде растауға мүмкіндік береді.
Судьяның айтуынша, адамдар кейде маңызды дәлелдерді өздері жойып жібереді.
«Әйелдер көбіне хат-хабарларды, қорқыту мазмұнындағы дауыстық хабарламаларды, фотосуреттер мен бейнежазбаларды өшіріп тастайды, кейін олардың дәлел ретінде пайдаланылуы мүмкін екенін ойламайды. Кейде телефонды жұбайына сеніп береді де, хаттардың бәрі өшіріліп қалады.
Сондай-ақ жәбірленушілер оқиғадан кейін бірден полицияға жүгінбей, куә бола алатын адамдарға ештеңе айтпайды немесе әрбір зорлық-зомбылық жағдайын жеке отбасылық жанжал ретінде қабылдап, оның жүйелі түрде қайталанатынын тіркемейді», – деп түсіндіреді сарапшы.
Құйқабаеваның айтуынша, сот ешқашан бір ғана дәлелдемені жеке қарастырмайды. Әрбір дәлелдеме іс бойынша басқа материалдармен жиынтықта бағаланады. Сондықтан болған оқиғаның толық көрінісін қалпына келтіруге көмектесетін барлық объективті мәліметтерді сақтау өте маңызды.
«Алайда тұрмыстық зорлық-зомбылыққа қарсы күрес тек соттың ғана міндеті емес. Бұл – құқық қорғау органдарының, әлеуметтік қызметтердің, дағдарыс орталықтарының, психологтардың, заңгерлердің және бүкіл қоғамның ортақ жауапкершілігі. Дегенмен көптеген жағдайда дәл сот арқылы қорғану адамға алғаш рет өзін қауіпсіз сезінуге мүмкіндік береді», – дейді судья.
Судьяның айтуынша, заңнама күшейтілгенге дейін жәбірленушілерге әкімшілік жаза жұбайына соттылық әкеледі және бұл балалардың болашағына кері әсер етеді деген қате түсінік жиі айтылатын. Шын мәнінде, осы санаттағы әкімшілік құқық бұзушылықтар соттылыққа әкелмейтін.
Бүгінде көптеген істер құқық бұзушылық фактісінің өзі бойынша қозғалады, ал құрамдардың едәуір бөлігі бойынша татуласу енді істі тоқтатуға негіз болмайды.
Оның пікірінше, мемлекет біртіндеп агрессорды жауапкершілікке тарту мүмкіндігі толықтай жәбірленушінің шешіміне тәуелді болған тәсілден бас тартып келеді. Бүгінде заң адам қорқыныш, тәуелділік немесе қысым салдарынан кінәліні жауапқа тартуды өзі талап етуге дайын болмаса да, оны қорғауға мүмкіндік береді.
«Жылдар бойы жұмыс істей отырып, мен мұндай істерді сотта қарастырып қана қоймай, кәсіби пікірталастарға да қатыстым. MediaNet ұйымдастырған ProGender гендерлік оқыту бағдарламасы, БҰҰ Әйелдер құрылымы және Фридрих Эберт қоры өткізген іс-шаралар аясында заңнаманы жетілдіру және жәбірленушілерді қорғау тетіктерін күшейту мәселелері бірнеше рет талқыланды.
Сондықтан бұл жұмыс Қуандық Бишімбаевтың ісі бүкіл қоғамның назарын аударғанға дейін-ақ басталғанын сенімді түрде айта аламын», – дейді судья.
Қазақстанда тәулік бойы Отбасы, әйелдер мен балалардың құқықтарын қорғау мәселелері бойынша Бірыңғай байланыс орталығы – 111 жұмыс істейді. Қоңырау шалу тегін, анонимді түрде жүгінуге болады. Операторлар кеңес беру және психологиялық көмек көрсетеді, ал өмірге қауіп төнген жағдайда полициямен және жергілікті атқарушы органдармен байланысады.
Еліміздің барлық өңірлерінде дағдарыс орталықтары жұмыс істейді. Онда зардап шеккендер уақытша қауіпсіз баспанаға, сондай-ақ психологтар мен заңгерлердің тегін көмегіне жүгіне алады.
«Ешбір адам үнемі қорқыныш, қорлау мен қауіп күтіп өмір сүруге мәжбүр болмауы керек. Ең бастысы – бұл мәселемен жалғыз қалмай, дер кезінде көмекке жүгіну», – деп түйіндеді Динара Құйқабаева.
«24KZ» Telegram-арнасына жазылыңыз
Тегтер #Қазақстан #отбасылық кикілжің #полиция #24жаңалықтар #24KZPhone: +7 (7172) 757 485
E-Mail: 24kz@khabar.kz