Алдағы уақытта әлеуметтік төлемдерді тағайындау тәсілдері түбегейлі өзгеруі ықтимал, ал бұл үдеріс Отбасының цифрлық картасы арқылы жүзеге асырылмақ. Осы орайда бұл реформаның басты қағидалары қандай және ол қазақстандықтардың тұрмыс жағдайына қалай әсер етеді? Бұл туралы Qazaq Expert Club-тың әлеуметтік сала мәселелері жөніндегі сарапшысы Толқын Саметова тарқатады, деп хабарлайды 24KZ.
2027 жылғы 1 қаңтардан бастап Қазақстанда әлеуметтік төлемдердің бір бөлігін тағайындау тәсілін өзгерту жоспарланып отыр. Реформа мемлекеттік жәрдемақылардың 36 түрінің 14-ін қамтиды және Отбасының цифрлық картасының (ОЦК) деректеріне негізделеді. ОЦК арқылы азаматтарды проактивті түрде хабардар ету 2026 жылғы 1 қазанда басталды.
Негізгі өзгеріс – көмекті негізінен әлеуметтік мәртебеге қарай тағайындаудан отбасының нақты әл-ауқатын бағалауға көшу. Отбасылар табыс деңгейіне, мүлкіне және басқа да көрсеткіштеріне байланысты санаттарға бөлінеді. Бұл мемлекетке қолдауға шынымен мұқтаж адамдарға көбірек ресурс бағыттауға мүмкіндік береді.
Қазір қаржылық жағдайы мүлде әртүрлі отбасыларға бірдей төлем тағайындалуы мүмкін. Бір отбасының тұрақты жоғары табысы, жылжымайтын мүлкі мен жинағы болуы мүмкін, ал екіншісі ең төменгі күнкөріс деңгейінің шегінде өмір сүреді. Ресми түрде екі отбасының да әлеуметтік мәртебесі бірдей болғанымен, бірдей төлемнің олар үшін маңызы айтарлықтай ерекшеленеді. Атаулы көмек моделі дәл осы мәселені шешуге тиіс.
Мемлекет отбасы туралы қандай ақпаратты білетін болады?
Отбасының цифрлық картасы 30-дан астам мемлекеттік ақпараттық жүйенің деректерін біріктіреді. Бұл отбасының жағдайын тек ресми жалақысы бойынша ғана емес, басқа да көрсеткіштер арқылы бағалауға мүмкіндік береді.
Мұндай тәсіл азаматтың мемлекеттік органдарға өз бетінше ұсынатын анықтамаларына тәуелділікті азайтып, көмек тағайындау кезінде адам факторының ықпалын төмендетеді.
Халықаралық тәжірибеде де әлеуметтік қолдау тағайындау кезінде табыс пен мүліктік жағдай бағаланады. Мысалы, Канадада Canada Child Benefit балалар жәрдемақысының мөлшері отбасының табысына байланысты: табыс өскен сайын төлем мөлшері азаяды.
Алайда шетелдік тәжірибе цифрлық атаулылықтың тәуекелдерін де көрсетеді. Мәселелердің бірі – деректердің өзектілігі. Егер ақпараттық жүйелер кешігіп жаңартылса, қаржылық жағдайы күрт нашарлаған отбасы уақытша қолдау алу талаптарына сәйкес келмей қалуы мүмкін. Сондықтан жүйелер арасындағы деректер алмасудың сапасы мен қателерді жедел түзету мүмкіндігі ерекше маңызды.
Қамтамасыз етілген отбасы мен мұқтаж отбасының шекарасы қайда?
Реформаның негізгі мәселелерінің бірі – отбасының мемлекеттік қолдауға енді мұқтаж емес екенін қандай өлшемдер бойынша анықтау.
Бүкіл Қазақстан үшін бірыңғай шекті көрсеткіш белгілеу өмір сүрудің нақты құнын ескермеуі мүмкін. Бірдей табыстың Алматы мен шағын елді мекендегі сатып алу қабілеті әртүрлі. Сондықтан әл-ауқатты бағалағанда тек номиналды табысты ғана емес, тұрғылықты өңірді, отбасы құрамын, асырауындағы адамдар санын, мүлікті және қаржылық міндеттемелерді де ескеру маңызды.
Пәтердің немесе автокөліктің болуы да әрдайым жоғары әл-ауқаттың белгісі емес. Тұрғын үй отбасының жалғыз баспанасы әрі ипотекада болуы мүмкін, ал табысының едәуір бөлігі кредиттерге, емделуге немесе басқа да міндетті шығындарға жұмсалуы ықтимал.
Сондықтан бағалау әдістемесінің сапасы цифрландырудың өзінен кем емес маңызға ие болады.
Өлшемдердің ашықтығы неге соншалықты маңызды?
Егер азамат өз отбасының неліктен белгілі бір санатқа жатқызылғанын түсінбесе, жүйеге деген сенім тез төмендейді.
Адам өзінің әл-ауқатын бағалау кезінде қандай деректер пайдаланылғанын көріп, олардың өзектілігін тексеруге және қате болған жағдайда шешімге шағымдануға мүмкіндік алуы тиіс.
Бұл әсіресе отбасының жағдайы күрт өзгерген кезде маңызды: адам жұмысынан айырылса, ауырып қалса, табыс көзін жоғалтса немесе күтпеген ірі шығындарға тап болса. Отбасының санаты тұрақты мәртебеге айналмауы керек – ол отбасының нақты қаржылық жағдайымен бірге өзгеріп отыруға тиіс.
Адамдар табысын жасыра ма?
Мемлекеттік қолдау мөлшері алушының материалдық жағдайына байланысты болатын кез келген жүйеде табыстың бір бөлігін көлеңкеге шығару қаупі бар.
Алайда қаржы жүйесінің цифрландырылуы нақты әл-ауқат деңгейін жасыруды айтарлықтай қиындатады. Мемлекет әртүрлі дерекқорлардан барған сайын көбірек ақпарат алады, ал отбасын бағалау кезінде ресми мәлімделген табыспен қатар мүлік пен басқа да көрсеткіштер ескерілуі мүмкін.
Сонымен бірге жүйе кері ынталандыру тудырмауы маңызды. Яғни әлеуметтік жеңілдіктерден күрт айырылып қалу салдарынан адамның ресми табысын арттыруы экономикалық тұрғыдан тиімсіз болатын жағдайға жол бермеу керек. Сондықтан әл-ауқат өскен сайын қолдау біртіндеп қысқаруы тиіс, «шектен астың – бәрінен айырылдың» қағидасы бойынша емес.
Әмбебап па, әлде атаулы жәрдемақылар ма?
Неғұрлым атаулы қолдауға көшу мынадай сұрақ туындатады: қандай төлемдер отбасының мұқтаждығына байланысты болуы керек, ал қайсысы оларды тағайындау шарттарына сәйкес келетін барлық азаматтар үшін сақталуға тиіс?
Менің ойымша, бұл жерде аралас модель қажет: кедейліктен шығуға арналған көмек отбасының жағдайын ескеруі тиіс, ал баланың дүниеге келуі сияқты әлеуметтік оқиғаның өзіне байланысты төлемдер мәселесін бөлек қарастырған жөн.
Мұндай тәсіл басқа елдерде де қолданылады. Мысалы, Канадада балалар жәрдемақысының мөлшері ата-аналардың табысына байланысты. Ұлыбританияда әлеуметтік қолдаудың бірқатар түрін тағайындау кезінде отбасының табысы мен жинақтары ескеріледі.
Реформа туу көрсеткішіне әсер ете ме?
Жеке мәселенің бірі – жәрдемақылардағы өзгерістердің отбасылардың балалы болу туралы шешіміне ықтимал әсері.
Халықаралық тәжірибе тікелей ақшалай төлемдердің өздігінен демографиялық мәселені шешпейтінін көрсетеді. Олар баланың дүниеге келу мерзіміне әсер етуі мүмкін, алайда отбасының ұзақ мерзімді шешімдері тұрғын үйдің, балабақшалардың, мектептердің, медициналық көмектің қолжетімділігіне, ата-аналардың жұмыспен қамтылуына және бала тәрбиелеуге кететін шығындарға да байланысты.
Қазақстан үшін бұл өте маңызды. 2020 жылдардың басындағы жоғары туу көрсеткіші мектептерге, балабақшаларға және медициналық инфрақұрылымға түсетін жүктемені арттырды.
Сондықтан әлеуметтік саясат тек ақшалай төлемдермен шектелмеуі тиіс. Отбасыларды қолдау – бұл бір мезгілде жәрдемақылар, қолжетімді мектепке дейінгі білім беру, мектептер, медицина және ата-аналардың жұмыс пен бала тәрбиесін қатар алып жүруіне мүмкіндік беретін жағдайлар.
Жергілікті билік органдарының жұмысы қалай өзгереді?
Цифрландыру әкімдіктердің жұмысын да өзгертуі мүмкін. Егер құжаттарды тексеру мен қолдау алу құқығын анықтау жұмыстарының едәуір бөлігі автоматтандырылса, жергілікті органдар қиын жағдайға тап болған отбасыларға көбірек көңіл бөле алады.
Отбасының цифрлық картасының деректері мұндай отбасыларды анықтап, оларға тек ақшалай төлемдерді ғана емес, басқа да қолдау шараларын ұсынуға мүмкіндік береді. Олардың қатарында жұмысқа орналасуға, кәсіптік оқуға, өз ісін ашуға немесе әлеуметтік қызметтер алуға көмектесу бар.
Бұл жағдайда атаулылық жәрдемақыларды дәлірек бөлуді ғана емес, кедейліктің себептерімен жұмыс істеу мүмкіндігін де білдіреді.
Реформаның басты өлшемі
Неғұрлым атаулы әлеуметтік қолдауға көшудің өзі әділдікке кепілдік бермейді. Барлығы мемлекеттің отбасының нақты жағдайын қаншалықты дәл анықтай алатынына және жүйенің ондағы өзгерістерге қаншалықты жылдам жауап беретініне байланысты болады.
Отбасының цифрлық картасы бұл үшін техникалық мүмкіндіктер береді. Бірақ сонымен бірге ашық өлшемдер, түсінікті шағымдану тетігі және деректерді тұрақты жаңарту қажет.
Әлеуметтік саясаттың түпкі мақсаты – ата-анасының материалдық жағдайы баланы білім алудан, медициналық көмектен және даму мүмкіндіктерінен айырмауын қамтамасыз ету. Жаңа жүйені түптеп келгенде дәл осы нәтижеге қарап бағалау керек.
Тегтер #Әлеуемттік төлемдер #ОЦК #мұқтаж отбасы #табыс #24жаңалықтар #24KZPhone: +7 (7172) 757 485
E-Mail: 24kz@khabar.kz