Еркін Әбіл, ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты, тарих ғылымдарының докторы
Еркін Аманжолұлы, Сіз әрі ғалым, әрі заң шығарушы билік өкілісіз. Соңғы жылдары Қазақстанда Алтын Орда тарихын мемлекеттік идеология деңгейінде ұлықтау қолға алынды. Осы халықаралық симпозиумның қорытындылары алдағы уақытта еліміздің мәдени, идеологиялық заңнамаларына немесе мемлекеттік бағдарламаларына қандай да бір өзгерістер енгізуге негіз бола ала ма?
Қазіргі таңда Қазақстанда Алтын Орда тарихына деген көзқарас айтарлықтай өзгеріп келеді. Бұрын бұл кезең көбіне кеңестік тарихнамадағы «моңғол-татар шапқыншылығы» немесе «көшпелі империя» деген түсінікпен ғана шектелсе, бүгінде Ұлыс Ұлысы қазақ мемлекеттілігінің тарихи бастауларының бірі ретінде қарастырыла бастады. Мемлекет деңгейінде Жошы хан, Сарайшық, Ұлытау сияқты тарихи нысандарға ерекше назар аударылып отырғаны да осы үрдістің белгісі.
Сондықтан мұндай халықаралық симпозиумдардың басты рөлі -жаңа ғылыми консенсус қалыптастыру. Егер ғылыми ортада Алтын Орданың қазақ мемлекеттілігінің қалыптасуына тікелей ықпал еткені туралы тұжырымдар күшейсе, онда бұл кейін оқулықтарға, ғылыми бағдарламаларға, мәдени жобаларға және тарихи саясатқа әсер етеді. Яғни өзгеріс заңнан емес, ең алдымен қоғамдық сана мен мемлекеттік тарихи дискурстан басталады.
Бүгінгі жастарға Алтын Орда тарихын тек құрғақ фактілермен емес, заманауи бренд, туристік әлеует немесе креативті индустрия арқылы жеткізу маңызды. Осы бағытта мемлекеттік қолдауды арттыру қажет пе?
Мәселен, білім беру саласында Алтын Орда тарихын оқыту тәсілі жаңаруы мүмкін. Мектеп пен университет бағдарламаларында Ұлыс Ұлысының саяси жүйесі, мәдениеті, халықаралық байланыстары және Қазақ хандығымен сабақтастығы тереңірек қарастырылуы ықтимал. Сонымен бірге археология, түркітану, медиевистика салаларындағы ғылыми зерттеулерге қолдау күшеюі мүмкін.
Мәдени мұра бағытында да өзгерістер болуы ықтимал. Жошы хан кесенесі, Сарайшық сияқты тарихи нысандарды қорғау, реставрациялау және халықаралық деңгейде насихаттау жұмыстары жандануы мүмкін. Бірақ мұның бәрі тікелей бір симпозиумның шешімімен емес, ұзақ мерзімді мемлекеттік саясаттың бір бөлігі ретінде жүзеге асады.
Идеологиялық тұрғыдан алғанда, Қазақстан соңғы жылдары өзінің тарихи субъектілігін күшейтуге ұмтылып отыр. Бұл жерде Алтын Орда тақырыбы қазақ мемлекеттілігінің терең тарихи тамырын көрсету құралына айналып келеді. Алайда мұнда өте маңызды бір мәселе бар: тарих ғылымнан ажырап кетпеуі керек. Қазақстан үшін ең тиімді жол - тарихи саясатты академиялық ғылыммен қатар дамыту.
Қазақстанның Алтын Орданың тікелей әрі заңды мұрагері екенін халықаралық деңгейде шегелеп бекіту үшін бізге алдағы уақытта қандай стратегиялық қадамдар жасау керек?
Бұл мәселе бүгінгі таңда тек тарихи емес, геосаяси әрі мәдени дипломатиялық сипатқа да ие болып отыр. Себебі Алтын Орда мұрасы Еуразия кеңістігіндегі бірнеше мемлекет үшін маңызды тарихи капитал саналады. Ресей, Татарстан, Моңғолия, Өзбекстан және басқа да елдер бұл мұраны өздерінің тарихи кеңістігінің бір бөлігі ретінде көрсетуге тырысады. Сондықтан Қазақстан үшін эмоциялық мәлімдемелерден гөрі жүйелі ғылыми дипломатия әлдеқайда тиімді.
Ең алдымен Қазақстанда халықаралық деңгейдегі қуатты ордатану мектебін қалыптастыру қажет.Арнайы халықаралық зерттеу орталықтарын құрып, археология, нумизматика, деректану, тарихи география және генетикалық антропология бағыттарын біріктіретін кешенді ғылыми жүйе қалыптастыру қажет.
Сонымен қатар Қазақстан үшін ағылшын тіліндегі академиялық кеңістікке шығу аса маңызды. Егер ғылыми еңбектер тек қазақ немесе орыс тілінде жариялана берсе, олардың халықаралық ықпалы шектеулі болады. Сондықтан Алтын Орда тарихына қатысты ең маңызды деректер мен зерттеулер ағылшын, түрік, араб және басқа да халықаралық ғылыми тілдерде жариялануы керек.
Қазақстан ғылыми дипломатияда эмоциялық риторикадан да аулақ болуы қажет. «Алтын Орданың жалғыз мұрагері бізбіз» деген ұран халықаралық ғылыми ортада сенімсіз көрінуі мүмкін. Керісінше, Қазақстан өзін Жошы Ұлысының саяси, аумақтық және мәдени сабақтастығы айқын сақталған негізгі мұрагер кеңістіктердің бірі ретінде көрсетуі әлдеқайда тиімді әрі ғылыми тұрғыдан орнықты позиция болады.
Тағы бір маңызды бағыт - халықаралық археологиялық және музейлік жобалар. Егер Қазақстан Алтын Орда кезеңіне қатысты негізгі экспедициялар мен ғылыми бастамалардың ұйымдастырушысына айналса, онда тарихи интерпретациядағы рөлі де күшейеді. Археологиялық қазбалар, цифрлық реконструкциялар, 3D-модельдер, көне қалаларды виртуалды қалпына келтіру сияқты жобалар халықаралық деңгейде үлкен әсер береді.
Сондай-ақ Қазақстан UNESCO секілді халықаралық құрылымдар арқылы мәдени дипломатияны күшейтуі тиіс. Ұлы Жібек жолы, Алтын Орда қалалары және Жошы Ұлысына қатысты мәдени маршруттарды халықаралық мұра деңгейінде ілгерілету Қазақстанның тарихи беделін күшейтеді.
Ең бастысы - Қазақстан Алтын Орданы тек өткеннің символы ретінде емес, қазіргі заманғы еуразиялық өркениеттік бренд ретінде көрсете білуі керек. Сонда ғана тарихи мұра халықаралық деңгейде нақты саяси және мәдени капиталға айналады
Тегтер #алтын орда #Еркін Әбіл #24KZ #24жаңалықтарPhone: +7 (7172) 757 485
E-Mail: 24kz@khabar.kz