Инвестиция 10 ауданның үлесінде: Неліктен капитал Қазақстанның жекелеген аумақтарында шоғырланып жатыр?

2025 жылы Қазақстанның аудандары негізгі капиталға 10,1 трлн теңге инвестиция тартты – бұл бір жыл бұрынғыдан 16,5%-ға көп. Бір қарағанда, бұл оң көрсеткіш: инвестициялық белсенділік артып, ауылдық аумақтар біртіндеп экономикалық даму үдерісіне қосылып келеді.

Алайда бұл динамиканың астарында бірден байқала бермейтін тағы бір үрдіс бар – инвестициялар өте әркелкі бөлінуде,-дейді  Qazaq Expert Club-тың өңірлік даму жөніндегі шақырылған сарапшысы Фатима Герфанова.
Оның айтуынша, Қазақстанда 170 аудан бар, бірақ аудандарға салынған барлық инвестицияның 34%-ы небәрі 10 ауданға тиесілі.

Бұл ретте көшбасшы мен ең төмен көрсеткішке ие аудан арасындағы айырмашылық 300 есеге жуық: Қостанай облысының Амангелді ауданы шамамен 2,9 млрд теңге инвестиция тартса, Атырау облысының Жылыой ауданы – 857 млрд теңге.

Осыдан заңды сұрақ туындайды: неліктен кейбір аудандар капитал тартатын орталықтарға айналып, ал басқалары елдің инвестициялық картасынан іс жүзінде тыс қалып отыр?

Инвестиция тартудың үш моделі

Барлық 17 облыс бойынша деректерді талдау аудандарға инвестиция негізінен үш сценарий бойынша келетінін көрсетеді.

Бірінші модель – ресурстық. Оның ең айқын мысалы – Атырау облысының Жылыой ауданы. Өңірдегі барлық инвестицияның жартысына жуығы осы ауданға тиесілі. Мұндай көлем, ең алдымен, шағын бизнестің немесе ауыл экономикасының дамуымен емес, ірі мұнай-газ жобаларының жүзеге асырылуымен байланысты.

Екінші модель – агломерациялық. Бұл – ірі қалаларға жақын орналасудың артықшылығын пайдаланатын аудандар. Мұны Алматы облысының мысалынан анық көруге болады: 2025 жылы облыстағы барлық инвестицияның 83%-ы аудандарға тиесілі болды. Іле ауданы 360 млрд теңге, Қарасай ауданы – 265 млрд, Талғар ауданы – 173 млрд, Еңбекшіқазақ ауданы – 129 млрд теңге инвестиция тартты. Іс жүзінде бұл классикалық ауылдық периферия емес, Алматы маңындағы инвестициялық белдеу.

Осындай әсер Шымкент маңында да байқалады. Түркістан облысында көшбасшылардың бірі Сайрам ауданы болды, оған 2025 жылы 192,5 млрд теңге инвестиция тартылды.

Үшінші модель – бюджеттік-аграрлық. Елдегі ірі кен орындары, өнеркәсіптік кластерлері немесе мегаполиске жақындығы жоқ ауылдық аудандардың басым бөлігі осы модель бойынша дамып келеді. Мұнда инвестициялық белсенділік көбіне мемлекеттік бағдарламалар, инфрақұрылымдық жобалар және бюджеттік салымдар есебінен қамтамасыз етіледі, ал жеке капитал әлдеқайда сақтықпен келеді.

Мемлекет маңызды инвестор болып қала береді

2025 жылы Қазақстанның барлық өңірлері бойынша инвестициялардың жалпы көлемі 17,6 трлн теңгені құрады. Оның 3,45 трлн теңгесі немесе шамамен 20%-ы мемлекеттік бюджет есебінен қамтамасыз етілді.

Бюджет қаражатының ең жоғары үлесі Қызылорда облысында тіркелді – мұнда ол барлық инвестицияның 33,7%-ын құрайды. Бұл көрсеткіш Солтүстік Қазақстан, Ақмола, Шығыс Қазақстан облыстарында, сондай-ақ Жетісу және Абай облыстарында да жоғары болып отыр.

Индустриялық өңірлерде бюджетке тәуелділік айтарлықтай төмен: Павлодар облысында – 10,8%, Қарағанды облысында – 13,1%, Маңғыстау облысында – 15,3%, Атырау облысында – 16,5%.

Банктер әзірге инвестицияның негізгі көзіне айналған жоқ

Аудан экономикасының тағы бір ерекшелігі – банктік кредиттеудің рөлі шектеулі. Орта есеппен банк кредиттері аудандардағы инвестицияның небәрі 4,5%-ын қамтамасыз етеді.

Дегенмен, ерекшеліктер де бар. Түркістан облысының Сайрам ауданында банк кредиттері 121,5 млрд теңгені немесе ауданға салынған барлық инвестицияның 63%-ын құрады. Алматы облысының Іле ауданында – 81 млрд теңге (22,5%), Атырау облысының Мақат ауданында – 46,9 млрд теңге (25%).

Алайда ауылдық аудандардың басым бөлігі үшін ірі жобалардың, өтімді кепілдің және қарыз қаражатына тұрақты сұраныстың болмауына байланысты банктік қаржыландыру әлі де қолжетімділігі төмен болып отыр.

Капитал тартатын өзіндік орталық қалыптастыру маңызды

Бүгінде өңірлер мен аудандардан нақты инвестициялық нәтижелер жиі талап етіледі. Әкімдер үшін KPI белгіленеді, инвестициялық форумдар өткізіледі, жобалар портфельдері қалыптастырылады. Алайда аудандардың капитал тартуға ықпал ету мүмкіндіктері әлі де шектеулі.

Ірі инвесторлар, әдетте, ұлттық немесе облыстық деңгей арқылы жұмыс істейді, көптеген қаржылық бағдарламалар орталықтандырылған, ал жер мен инфрақұрылым мәселелерін шешу көбіне ұзақ уақыт алады. Нәтижесінде аудан инвестициялық көрсеткіштер үшін жауап береді, бірақ оларға қол жеткізуге қажетті құралдардың барлығы бірдей оның қолында бола бермейді.

Бұл мәселе әсіресе ауылдық жерлерде өткір байқалады. Мұнда инвестициялық жобаның табысты болуы көбіне базалық инфрақұрылымға: жердің, жолдардың, электр және сумен жабдықтаудың, кадрлардың, нарықтарға қолжетімділіктің болуына және инвесторды сүйемелдеуге байланысты. Мұндай жағдайлар жасалмаса, инвестициялар көбіне бюджеттік құрылыс немесе жергілікті экономиканың дамуына ықпалы аз жекелеген ірі жобалармен шектеледі.

Сонымен қатар талдау көрсеткендей, бүгінде капитал ең алдымен бәсекелестік артықшылығы қалыптасқан аумақтарда шоғырланады: табиғи ресурстар, мегаполистерге жақындық, дамыған өнеркәсіп немесе ауқымды мемлекеттік жобалар.

Сондықтан бүгінгі басты мәселе тек қанша инвестиция тартылғанында емес. Әр ауданның бюджет қаражаты үшін ғана емес, ұзақ мерзімді жеке инвестициялар үшін де бәсекеге түсуге мүмкіндік беретін капитал тартудың өзіндік факторын қалыптастыра ала ма деген мәселе әлдеқайда маңызды. Алдағы жылдары Қазақстан өңірлері экономикасының қаншалықты теңгерімді дамитыны осы сұрақтың жауабына көп жағдайда байланысты болады.

«24KZ» Telegram-арнасына жазылыңыз