2026 жылдың алғашқы сегіз айында Қазақстанда 200 мыңнан астам отбасы бала тууына байланысты біржолғы жәрдемақы рәсімдеді, деп хабарлайды 24KZ.
Бірінші бала туған кезде оның мөлшері 164 350 теңгені құрайды. Бұдан бөлек, бала бір жарым жасқа толғанға дейін отбасы бала күтіміне байланысты ай сайынғы жәрдемақы немесе мөлшері ата-ананың бұрынғы табысына байланысты әлеуметтік төлем ала алады.
Бұл көмек қаншалықты елеулі? Оны бағалау үшін екі жағдайды қарастырайық: ата-ана бала туғанға дейін жұмыс істемеген жағдайда және ол үшін әлеуметтік аударымдар жүргізілген жағдайда. Содан кейін ай сайынғы төлемді 2026 жылы Қазақстанда 50 851 теңгені құрайтын ең төменгі күнкөріс деңгейімен салыстырамыз.
Егер ана жұмыс істемесе
2026 жылы бірінші баланы күтуге байланысты ай сайынғы жәрдемақы 24 912 теңгені, екінші балаға – 29 454 теңгені, үшінші балаға – 33 952 теңгені, төртінші және одан кейінгі балаларға – 38 493 теңгені құрайды. Ол бала бір жарым жасқа толғанға дейін төленеді.
Бірінші баласы дүниеге келген отбасын мысалға алайық. 18 ай ішінде ол ай сайынғы жәрдемақы түрінде 448 416 теңге алады. Бала тууына байланысты төлемді қоса есептегенде – 612 766 теңге. Егер бұл соманы шартты түрде баланың өмірінің алғашқы бір жарым жылына бөлсек, айына шамамен 34 мың теңгеден шығады.
Ай сайынғы жәрдемақының өзі ең төменгі күнкөріс деңгейінің шамамен 49%-ын құрайды. Егер бала тууына байланысты жәрдемақыны қосып, оны 18 айға бөлсек, қолдаудың орташа мөлшері бір ең төменгі күнкөріс деңгейінің шамамен 67%-ына дейін өседі. Бұл – салыстыру үшін жасалған есеп: бала тууына байланысты жәрдемақыны отбасы ай сайын бөліп емес, бірден алады.
Егер ана жұмыс істесе
Жұмыс істейтін ата-ана үшін басқа тәртіп қолданылады. Бала күтіміне байланысты ай сайынғы әлеуметтік төлем алдыңғы екі жыл ішінде әлеуметтік аударымдар жүргізілген орташа айлық табыстың 40%-ы негізінде есептеледі. Бұл ретте оның мөлшері жұмыс істемейтін ата-анаға белгіленген жәрдемақыдан төмен болмауы тиіс.
Үкімет деректеріне сәйкес, 2026 жылғы мамыр айының басында мұндай төлемнің орташа мөлшері айына 86 062 теңгені – шамамен 1,7 ең төменгі күнкөріс деңгейін құрады. Егер осы соманы барлық 18 ай үшін бағдар ретінде алсақ, шамамен 1,55 млн теңге шығады.
Бұдан бөлек, жұмыс істейтін әйелге жүктілік пен босануға байланысты жеке әлеуметтік төлем қарастырылған. Оның мөлшері де табыс пен әлеуметтік аударымдарға байланысты. Мамыр айының басында орташа төлем шамамен 1,2 млн теңгені құрады.
Егер осы шамамен алынған сомаларды және бірінші баланың тууына байланысты жәрдемақыны қоссақ, жүктілік, босану және бала бір жарым жасқа толғанға дейінгі күтім кезеңінде шамамен 2,9 млн теңге шығады. Бұл әрбір жұмыс істейтін анаға кепілдік берілетін сома емес: нақты төлемдер оның табысына, әлеуметтік аударымдарына және тиісті төлемдерді алу құқығына байланысты.
Ең төменгі күнкөріс деңгейімен салыстыру қолдаудың ауқымын бағалауға мүмкіндік береді, бірақ отбасының өмір сүруіне шын мәнінде қанша қаражат қажет екенін көрсетпейді. Ең төменгі күнкөріс деңгейі – есептік көрсеткіш. Нақты шығындар, атап айтқанда, тұрғын үй құнына, отбасы құрамына және баланың қажеттіліктеріне байланысты.
Көрші елдерде отбасыларға қандай қолдау көрсетіледі?
Қазақстан – бала туғаннан кейін отбасылар тұрақты көмек алатын өңірдегі жалғыз ел емес. Бұл ретте көрші мемлекеттер кімге, қанша және қанша уақыт төлеу керектігін әртүрлі тәсілмен белгілейді.
Қырғызстанда 2026 жылғы шілдеден бастап «Бала ырысы» жәрдемақысы қолданылады: отбасының табысына қарамастан, туғаннан үш жасқа дейінгі әр балаға айына 1200 сом (шамамен 6100 теңге) төленеді. Төлем мерзімі бойынша бұл бағдарлама Қазақстандағыдан ұзағырақ, алайда тек оның ұзақтығын салыстыру жеткіліксіз – жәрдемақы мөлшерінің жергілікті шығындарға арақатынасы да маңызды.
Арменияда бала күтіміне байланысты жәрдемақы бала екі жасқа толғанға дейін төленеді. Бала күтіміне байланысты демалыста жүрген ата-ана үшін оның мөлшері айына 37 500 драмды (шамамен 46,5 мың теңге), ал мұндай демалыста емес ата-ана үшін 31 600 драмды (39 200 теңге) құрайды.
Өзбекстанда балалары бар отбасыларға берілетін ай сайынғы көмек негізінен аз қамтылған отбасыларға бағытталған. Олар үшін ай сайынғы жәрдемақы кенже баланың жасына және балалар санына байланысты. Егер кенже бала үш жасқа толмаған болса, базалық сома айына 360 мың сумды (шамамен 13,7 мың теңге) құрайды. Отбасында басқа балалар болса, жәрдемақы мөлшері ұлғаяды.
Әзербайжанда бала туған кездегі әмбебап қолдау негізінен біржолғы төлем түрінде беріледі. Отбасы 600 манат (шамамен 158 500 теңге) алады, алайда бұл модельде Қазақстандағыдай бала күтіміне байланысты әмбебап ай сайынғы жәрдемақы жоқ.
Салыстыру нені көрсетеді?
Қазақстанда баланың өмірінің алғашқы бір жарым жылында ай сайынғы қолдау жұмыс істемейтін ата-анаға да, әлеуметтік аударымдар жүргізілген ата-анаға да қарастырылған. Алайда бұл екі топ үшін төлем мөлшері айтарлықтай ерекшеленеді.
Бірінші баласы бар жұмыс істемейтін ата-ана ай сайын ресми ең төменгі күнкөріс деңгейінің шамамен жартысына тең жәрдемақы алады. Бала тууына байланысты жәрдемақыны барлық 18 айға бөлгеннің өзінде, қолдаудың орташа мөлшері бір ең төменгі күнкөріс деңгейіне жетпейді. Жұмыс істейтін ата-ана үшін төлем жоғары, өйткені ол жоғалған табыстың бір бөлігін өтейді.
Көрші елдердің тәжірибесі де көмектің ұзақтығы туралы мәселені алға тартады.
Қазақстанда тұрақты төлемдер бала бір жарым жасқа толғанда тоқтатылады. Алайда бұл жаста әрбір ата-ананың жұмысқа қайта оралуға мүмкіндігі бола бермейді: балабақшаның бөбекжай тобынан орын табылмауы мүмкін, ал баланы жақындарына қалдыруға кез келген отбасының мүмкіндігі жоқ.
Сондықтан қолдау ата-ананың жұмысқа шығуына нақты мүмкіндік пайда болғанға дейін тоқтап қалмауы үшін бала күтіміне байланысты төлемдерді үш жасқа дейін ұзарту мәселесін талқылауға болар еді.
Автор: Саида Тілеуленова, Qazaq Expert Club сарапшысы, қаржыгер
