Тәуелсіздікпен бірге түлеген ұлттық рух: «Ортеке» өнері әлемді қалай таңғалдырды?
Биыл ел Тәуелсіздігіне 35 жыл. Осы кезең ішінде Қазақстан рухани жаңғыру жолында толағай табыстарға жетіп, ұмыт бола бастаған төл өнерімізді әлемдік деңгейде қайта жаңғыртты. Солардың бірегейі – көне «Ортеке» өнері. Тәуелсіздік шежіресінде ерекше орны бар осы қайталанбас мұра туралы қызықты деректерді ұсынамыз.
Көнеден жеткен бекзат өнер
«Ортеке» – музыка, би және қуыршақ театрының басын қосқан әлемде сирек кездесетін синкретті өнер. Оның басты ерекшелігі – орындаушы бір мезетте әрі күйші, әрі қуыршақ шебері болуы тиіс. Ағаштан ойып жасалған таутеке мүсіні арнайы тұғырға немесе дауылпаз бетіне орнатылып, буындарына байланған жіңішке жіп күйшінің саусағына ілінеді. Домбыра шанағынан күмбірлеген күй төгілген сәтте саусақ қимылымен ағаш мүсінге «жан бітіп», әуен ырғағымен секіріп, билей жөнеледі.
Фото: Қазақстандық қоғамдық даму институты
Аңыздан ақиқатқа
Зерттеушілердің айтуынша, ортекенің шығу тарихы сонау сақ, ғұн дәуірлерімен ұштасады. Аңыздардың бірінде мергеннің оғынан жараланған таутекенің жанталаса секірген сәтін көрген күйші осы көріністі күй тілімен жеткізіп, кейін оны қуыршақ қимылымен бейнелеген деседі.
Тәуелсіздік жылдарындағы басты жетістік: ЮНЕСКО-ның мойындауы
Егемендік алған жылдары ұлттық құндылықтарымызды түгендеу ісі мемлекеттік деңгейде қолға алынды. Соның жарқын нәтижесі ретінде 2022 жылдың 1 желтоқсанында Марокко астанасы Рабат қаласында өткен ЮНЕСКО-ның Материалдық емес мәдени мұраны қорғау жөніндегі үкіметаралық комитетінің 17-сессиясында тарихи шешім қабылданды. Осы жиында «Ортеке – қазақтың дәстүрлі орындаушылық өнері: би, қуыршақ және музыка» номинациясы Адамзаттың материалдық емес мәдени мұраларының репрезентативтік тізіміне ресми түрде енгізілді. Бұл мәртебеге қол жеткізу үшін отандық ғалымдар мен өнертанушылар бірнеше жыл бойы ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізіп, төл өнеріміздің ерекшелігін халықаралық сарапшылар алдында дәлелдеп шықты. Ал 2023 жылы ЮНЕСКО Бас директоры Одрэ Азуле Қазақстанға ресми сапары барысында осы тарихи шешімді растайтын арнайы сертификатты табыстады.
«Ортеке» туралы 3 қызықты дерек:
· Табиғи акустикалық әсер: Дәстүрлі ортеке қуыршағы көбіне дауылпаздың (қазақтың көне ұрмалы аспабы) терісіне орнатылады. Таутеке секірген сайын оның тұяқтары дауылпаз бетіне тиіп, домбыраның үніне қосымша ырғақ пен ерекше дыбыс береді.
· Ағаш таңдау құпиясы: Шеберлер ортеке мүсінін кез келген ағаштан жасамайды. Көбіне жеңіл әрі берік қайың, тал немесе арша ағаштары таңдалады. Бұл қуыршақтың күйші саусағының ең нәзік қимылына да лезде жауап беріп, жеңіл секіруіне мүмкіндік береді.
· Заманауи сахнадағы жаңа тыныс: Тәуелсіздік жылдары бұл өнер тек фольклорлық ансамбльдерде ғана емес, кәсіби театр сахналарында да қайта түледі. Бүгінде еліміздің қуыршақ театрларында «Ортеке» желісімен арнайы қойылымдар сахналанып, жас ұрпақтың ұлттық өнерге деген қызығушылығын арттырып келеді.
·
Тәуелсіздіктің 35 жылы ішінде ЮНЕСКО төрінен ойып тұрып орын алған «Ортеке» өнері – халқымыздың бай рухани әлемі мен өнерпаздық шеберлігінің әлем мойындаған символына айналды.
