Қазақстан қазірдің өзінде су тапшылығының артуымен бетпе-бет келіп отыр. Мамандардың мәліметінше, елімізде жалпы ауданы шамамен 2000 км² болатын 2700-ге жуық мұздық бар, олардың барлығы дерлік біртіндеп азайып келеді, деп хабарлайды "24KZ".
Qazaq Expert Club су саясаты саласының сарапшысы Қуаныш Өзбековтің айтуынша, Қазақстан жыл сайын мұздықтардың жалпы массасының шамамен 1%-ына дейін жоғалтады. Ал мұздықтар елдің тұщы су қорының стратегиялық резерві болып саналады.
Қысқа мерзімді перспективада мұздықтардың қарқынды еруі мореналық көлдердің жарылу қаупін және жойқын селдердің туындау тәуекелін арттырады. Ал ұзақ мерзімді кезеңде ел ауыз су мен суармалы су тапшылығына тап болуы мүмкін, – дейді сарапшы.
Қосымша қиындықтардың бірі – су инфрақұрылымының жоғары деңгейде тозуы. Кейбір өңірде судың едәуір бөлігі түпкілікті тұтынушыға жеткенге дейін-ақ жоғалады.
Осы жағдайда әлемнің көптеген елі жасанды интеллектіні сәнді технология ретінде емес, су ресурстарын басқарудың құралы ретінде қолдана бастады.
Бүгінде алгоритмдер су тасқындарын болжай алады, жасырын су шығындарын анықтайды, құрғақшылық қаупін бағалайды және ауыл шаруашылығындағы су тұтынуды оңтайландырады. Іс жүзінде жасанды интеллект цифрлық гидрологтың қызметін атқара бастады.
Ең танымал мысалдардың бірі – спутниктік деректер мен гидрологиялық көрсеткіштерді талдайтын Google FloodHub платформасы. Ол су тасқындарын бірнеше күн бұрын болжауға мүмкіндік береді.
Ал ауыл шаруашылығында израильдік SupPlant компаниясы өсімдіктердің нақты су қажеттілігін анықтау үшін датчиктер мен машиналық оқыту алгоритмдерін пайдаланады. Компанияның мәліметінше, бұл технология өнімділікті төмендетпей-ақ су шығынын 70%-ға дейін қысқартуға мүмкіндік береді, – дейді Өзбеков.
Тағы бір перспективалы бағыт – су шығындарымен күрес.
Сарапшының айтуынша, VODA.ai компаниясы жасанды интеллектіні су құбыры желілерінің жағдайын талдау және апат қаупі жоғары учаскелерді ірі ақаулар пайда болмай тұрып анықтау үшін пайдаланады.
Көптеген мемлекет үшін мұндай шешімдер қазірдің өзінде ұлттық су қауіпсіздігінің маңызды элементіне айналған.
Қазақстан үшін бұл мәселенің маңызы ерекше. Ел трансшекаралық өзендерге тәуелді, су ресурстарының едәуір бөлігі ұлттық аумақтан тыс жерде қалыптасады, ал климаттың өзгеруі қолданыстағы сумен жабдықтау жүйесіне түсетін жүктемені күшейтіп отыр.
Сондықтан Үкімет жасанды интеллект негізінде су ресурстарын басқару жүйесін құру жоспарларын жариялады. Мұндай платформа мұздықтар, өзендер, су қоймалары және жерасты сулары туралы деректерді біріктіріп, елдің болашақ су балансын болжауға көмектеседі, – дейді Өзбеков.
Соңғы жылдардағы ауқымды су тасқындарынан кейін Қазақстанда ерте ескерту жүйелері де дами бастады.
Атап айтқанда, Astana IT University кореялық серіктестермен бірлесіп, қар жамылғысы мен оның еру жылдамдығын нақты уақыт режимінде талдауға мүмкіндік беретін шешімдер әзірлеуде.
Тағы бір қызықты мысал – кейбір трансшекаралық учаскелердегі су ресурстарын цифрлық мониторингтеу. Тараптар неғұрлым объективті деректерге ие болған сайын, суды бөлуге қатысты даулар үшін соғұрлым аз негіз қалады, – дейді сарапшы.
Өзбековтің пікірінше, қазіргі таңда Қазақстан үшін ең үлкен әлеуетке ие үш бағыт бар.
Біріншісі – елдегі ірі су бассейндерінің цифрлық егіздерін құру.
Мұндай модельдер климаттың өзгеруі, өзен ағынының азаюы немесе су тұтынудың артуы сияқты факторлардың салдарын мәселелер туындамай тұрып алдын ала есептеуге мүмкіндік береді, – дейді ол.
Екінші бағыт – коммуналдық инфрақұрылымдағы су шығындарын азайту.
Егер кейбір қалаларда су 30–40%-ға дейін азайса, оны ішінара тоқтатудың өзі жаңа су нысандарын салумен салыстырмалы нәтиже беруі мүмкін.
Үшінші бағыт – мұздықтарды тұрақты мониторингтеу.
Тянь-Шань мен Алтай мұздықтары Қазақстанның су ресурстарының едәуір бөлігін қалыптастырады. Жасанды интеллект тәулік бойы спутниктік деректерді талдап, су қорының өзгерістерін ондаған жылдарға алдын ала болжай алады, – деп атап өтеді сарапшы.
Оның пікірінше, су саласындағы жасанды интеллект – Қазақстанның өсіп келе жатқан су тапшылығына бейімделуінің негізгі құралдарының бірі.
Деректер мен цифрлық технологиялардың көмегімен әрбір тамшы суды тиімді басқаруды үйренген елдер елеулі бәсекелестік артықшылыққа ие болады. Ендігі мәселе – Қазақстанның мұндай шешімдерді су ресурстарын басқару тәжірибесіне қаншалықты жылдам енгізе алатынында.