Қазақстанда бизнеске берілетін микрокредиттердің пайызын қалай төмендетуге болады?
Қазақстандағы микроқаржы ұйымдары жаңа талаптарға бейімделіп, халықтың шамадан тыс қарызға батуы және банктермен бәсеке сияқты мәселелерге тап болып отыр. Бұл ретте шағын және орта бизнесті қаржыландыру саланың болашағы зор бағыттарының бірі саналады. Микрокредиттер неге әлі де қымбат? Олардың пайызын төмендетуге бола ма? Нарықтағы қандай мәселелерге назар аудару қажет? Осы және өзге де сұрақтарға 24KZ телеарнасына берген сұхбатында Alatau Finance микроқаржы ұйымының басшысы Нұржан Өкімбаев жауап берді.
– Микрокредиттер неге әлі де қымбат? Бұған нақты қандай шығындар әсер етеді? Оларды арзандатуға мүмкіндік бар ма?
– Микрокредиттің құны бірнеше факторға байланысты. Олардың қатарында қаражат тарту құны, қызметкерлер мен технологияларға жұмсалатын шығын, қарыз алушының төлем қабілетін бағалау, несиені сүйемелдеу, ықтимал шығындарға резерв қалыптастыру және қайтарылмаған қарыздардан болатын залал бар.
Шағын бизнесті қаржыландыратын микроқаржы ұйымдары үшін тәуекелді бағалау оңай емес. Өйткені кейбір кәсіпкерлердің қаржылық есебі толық болмауы мүмкін, табысы маусымға қарай өзгеріп, ақша айналымы біркелкі жүрмейді. Мұның бәрі мұқият бағалауды талап етеді.
Дегенмен микрокредиттің қымбат болуы өзгермейтін жағдай емес. Цифрландыру, үдерістерді автоматтандыру, қарыз алушылардың төлем қабілетін дәлірек бағалау және қаржыландыру көздерін арзандату арқылы несие пайызын төмендетуге болады.
– Жеке тұлғалардың мерзімі өткен берешегі азайып келеді. Бұл халықтың қарызға тәуелділігі төмендеді деген сөз бе?
– Мерзімі өткен берешектің азаюы – жақсы көрсеткіш. Алайда бұл мәселе толық шешілді дегенді білдірмейді. Халықтың жалпы борыш жүктемесін, несие төлемдерінің табысқа шаққандағы үлесін, бірнеше қарызы бар азаматтардың санын және олардың төлемдерді уақытылы өтеу мүмкіндігін қатар қарастыру қажет.
Мерзімі өткен қарыздың азаюына азаматтардың қаржылық әдеттерінен бөлек, кредит беру саясатының өзгеруі, берешекті өндіріп алу тәртібі және қарыз алушылар құрамының ауысуы да әсер етуі мүмкін. Сондықтан бір ғана көрсеткішке қарап қорытынды жасау дұрыс емес. Ең маңыздысы – адамның ескі қарызын жабу үшін қайта-қайта несие алуға мәжбүр болмай, өз міндеттемелерін өтеуге шамасы жетуі.
– Бүгінде микроқаржы нарығында қандай олқылықтар жиі кездеседі?
– Меніңше, ең алдымен несие құны туралы ақпараттың толық әрі түсінікті берілмеуіне назар аудару керек. Кейбір жарнамаларда ақшаны тез алуға басымдық беріледі де, қарыз алушының міндеттемелері жеткілікті түсіндірілмейді. Қосымша қызметтерді мәжбүрлеп ұсыну, төлем қабілетін дұрыс бағаламау және несиені негізсіз ұзарту да алаңдатады.
Берешек мерзімі өткен кезде клиентпен қарым-қатынас жасау тәртібі де маңызды. Қарыз сомасы туралы жалған ақпарат беруге, психологиялық қысым көрсетуге немесе заңсыз түрде үшінші тұлғаларға адамның берешегі туралы мәлімет таратуға жол берілмеуі керек.
Қаржы нарығын реттеушінің тек құжаттар мен талаптардың орындалуын емес, ұйымдардың клиенттермен іс жүзінде қалай жұмыс істейтінін де бақылауы дұрыс. Қазақстанда қаржы өнімінің әзірленуінен бастап клиентке қызмет көрсетуге дейінгі бүкіл кезеңді қамтитын мінез-құлықтық қадағалау жүйесі дамып келеді.
– Жасанды интеллект қарыз алушының төлем қабілетін анықтауға қаншалықты көмектесе алады?
– Жасанды интеллект қарыз алушыны бағалау сапасын едәуір арттыра алады. Ол үлкен көлемдегі деректерді талдап, заңдылықтарды анықтауға, ақша айналымын, төлем тарихын және мерзімі өткен берешектің пайда болу ықтималдығын бағалауға мүмкіндік береді.
Бұл әсіресе шағын бизнес үшін маңызды. Өйткені дәстүрлі қаржылық есеп кәсіпорынның нақты жағдайын толық көрсете бермейді. Дегенмен нәтиже бастапқы деректердің сапасына және қолданылатын алгоритмнің дұрыстығына байланысты. Егер ақпарат толық болмаса немесе модель қате деректермен үйретілсе, сенімді кәсіпкерге несие берілмей қалуы немесе тәуекелі жоғары қарыз мақұлдануы мүмкін.
Ең бастысы, технология тек қарыздың қайтарылуын болжаумен шектелмеуі керек. Ол азаматтың шамадан тыс қарызға батуына жол бермеуге де көмектесуі тиіс. Яғни мәселе клиенттің несиені қайтара алуында ғана емес, оған жаңа қарыз берудің қаншалықты орынды екенінде.
– Микроқаржыландыру бастапқыда кәсіпкерлікті қолдау үшін құрылған. Алайда қазір көпшілік микроқаржы ұйымдарын жалақыға дейін берілетін жедел несиелермен байланыстырады. Неліктен?
– Сала бастапқы мақсатынан толықтай алыстады деп айта алмаймын. Микроқаржы нарығы бірнеше бағытта дамыды. Жедел тұтынушылық несиелерге сұраныс жоғары болғандықтан, бұл бағыт айтарлықтай кеңейді. Цифрлық технологиялар мұндай қарыздарды көпшілікке жылдам беруге мүмкіндік жасады.
Ал кәсіпкерлерді қаржыландыру әлдеқайда күрделі. Мұнда бизнестің жұмыс үлгісін, ақша айналымын, маусымдық табысын, айналым қаражатына қажеттілігін, кепілін және даму мүмкіндігін бағалау керек. Сондықтан мұндай несиелерді стандартты тұтынушылық өнімдер сияқты жаппай ұсыну қиын.
Дегенмен Қазақстандағы микроқаржы саласының үлкен мүмкіндігі дәл осы бағытта деп есептеймін. Шағын бизнеске күнделікті шығындарын өтеумен қатар, шикізат пен тауар сатып алуға, жабдық алуға, сауда орындарын кеңейтуге және келісімшарттарды орындауға қаржы қажет.
– Егер микроқаржы нарығындағы бір талапты өзгертуге мүмкіндік болса, қандай ұсыныс жасар едіңіз?
– Менің ұсынысым – бизнесті қаржыландыруға маманданған, сенімді микроқаржы ұйымдарының мемлекеттік кәсіпкерлікті қолдау бағдарламаларына және жеңілдетілген қаржыландыру тетіктеріне қатысу мүмкіндігін кеңейту.
Бүгінде шамадан тыс несие беруді шектеумен қатар, қаражаттың экономиканың нақты секторына бағытталуына да жағдай жасау қажет. Кәсіпкерлерге айналым қаражатын толықтыру, жабдық сатып алу, өндірісті кеңейту және келісімшарттарды орындау үшін қаржы керек.
Егер бизнеске несие беруге маманданған микроқаржы ұйымы мемлекеттік бағдарлама аясында қаражатты тиімдірек шарттармен тарта алса, кәсіпкерге ұсынылатын несиенің құнын төмендетуге мүмкіндік туады. Бұл ретте ұйымның қаржылық тұрақтылығына, несие портфелінің сапасына, қаражаттың мақсатты жұмсалуына және қарыз алушылардың құқықтарын қорғауға нақты талап қойылуы тиіс.
Мұндай тәсіл кәсіпкерге қолжетімді қаржы алуға, мемлекетке шағын және орта бизнесті қолдаудың қосымша арнасын қалыптастыруға, ал қаржы нарығына қаражатты экономиканың нақты секторына бағыттауға мүмкіндік береді.
